Spis treści:
Co to jest ferrytyna? To białko zbudowane z 24 podjednostek złożonych z łańcuchów polipeptydowych, które łącząc się, tworzą cząsteczkę – może ona przechowywać nawet 4000 atomów żelaza!
Ferrytyna pełni rolę magazynu żelaza, dlatego oznaczając jej poziom we krwi, można określić, jakie są zapasy tego pierwiastka w organizmie. Ferrytyna należy również do tzw. białek ostrej fazy, dlatego jej poziom rośnie, gdy pojawia się stan zapalny. Wzrost jej poziomu obserwuje się m.in. w czasie infekcji bakteryjnych i wirusowych.
Jako białko o zdolności do wiązania znacznych ilości żelaza, ferrytyna chroni zarówno przed jego niedoborem, jak i nadmiarem. Jeśli poziom żelaza we krwi jest zbyt niski, ferrytyna uwalnia większe jego ilości. Odwrotna sytuacja ma miejsce, gdy poziom żelaza we krwi jest za wysoki – ferrytyna pomaga wtedy w przechowywaniu jego nadmiaru.
Ferrytyna i transferyna to dwa kluczowe białka związane z gospodarką żelazem, jednak pełnią odmienne funkcje w organizmie. Transferyna odpowiada przede wszystkim za transport żelaza we krwi. Wiąże jony żelaza i dostarcza je do tkanek, zwłaszcza do miejsc jego magazynowania i produkcji hemoglobiny. Jest syntetyzowana głównie w wątrobie, a jej stężenie rośnie w przypadku niedoboru żelaza.
Z kolei ferrytyna pełni funkcję magazynu żelaza. Gromadzi jego nadmiar, chroniąc organizm przed toksycznym działaniem, a jednocześnie stanowi rezerwuar wykorzystywany w razie zapotrzebowania. Najwięcej ferrytyny znajduje się w wątrobie, śledzionie i szpiku kostnym. Jej poziom we krwi odzwierciedla zapasy żelaza w organizmie, jednak może wzrastać także w stanach zapalnych.
Największe ilości ferrytyny znajdują się w wątrobie, śledzionie i szpiku kostnym.
Jakie są normy ferrytyny dla dzieci i osób dorosłych? Poniżej podano wartości referencyjne dla ferrytyny, ale należy zaznaczyć, że mogą różnić się w zależności od laboratorium.
Normy ferrytyny u kobiet to 15-250 µg/l.
Normy ferrytyny u mężczyzn to 20-500 µg/l.
Normy ferrytyny dla dzieci to 7-140 µg/l.
Wartości referencyjne podawane przez laboratoria różnią się w zależności od stosowanych metod analitycznych, a także wieku i płci danej osoby.
Jakie objawy daje niedobór ferrytyny? Zmniejszone zapasy żelaza w organizmie mogą dawać objawy niespecyficzne i łatwe do przeoczenia.
Jednym z najczęstszych objawów niskiego poziomu ferrytyny jest chroniczne zmęczenie, które nie ustępuje mimo odpoczynku. Wynika ono z ograniczonej dostępności żelaza niezbędnego do produkcji hemoglobiny i transportu tlenu.
Niski poziom ferrytyny powoduje też gorszy transport tlenu do tzw. macierzy włosa, odpowiadającej za produkcję nowych komórek włosowych. W konsekwencji dochodzi do znacznego spowolnienia lub zahamowania wzrostu włosa, jego osłabienia, łamliwości i wypadania.
Do mniej oczywistych objawów niedoboru ferrytyny należą problemy z koncentracją i pogorszenie nastroju. Żelazo uczestniczy w funkcjonowaniu układu nerwowego, m.in. w syntezie neuroprzekaźników (serotoniny, dopaminy), dlatego jego niedobór może powodować trudności ze skupieniem uwagi, a także sprzyjać obniżeniu nastroju czy drażliwości.
Utajony niedobór żelaza to stan, w którym organizm nie ma już zapasów żelaza, jednak bieżące potrzeby są jeszcze pokrywane. Dlatego na tym etapie objawy są często słabo nasilone lub całkowicie niezauważalne, co utrudnia wczesne rozpoznanie.
Utajony niedobór żelaza rozwija się stopniowo, nawet przez wiele miesięcy. W tym czasie wyniki morfologii krwi mogą nie budzić żadnych podejrzeń, dlatego kluczowe znaczenie ma oznaczenie poziomu ferrytyny, która odzwierciedla zapasy żelaza w organizmie i parametrów takich jak całkowita zdolność wiązania żelaza (TIBC).
Niski poziom ferrytyny jest niepokojący, ale warto pamiętać, że również jej zbyt wysoki poziom wymaga uwagi. Czym może być spowodowany i kiedy wymaga konsultacji lekarskiej?
Wysoki poziom ferrytyny może świadczyć o nadmiarze żelaza w organizmie, jednak częściej jest spowodowany innymi czynnikami. Ze względu na to, że ferrytyna to białko ostrej fazy, jej poziom rośnie w przypadku stanów zapalnych np. w przebiegu infekcji bakteryjnych i wirusowych. Wzrost poziomu ferrytyny ponad normę obserwuje się również w przypadku: chorób wątroby, nowotworów, zespołu metabolicznego, insulinooporności czy cukrzycy.
Wysoki poziom ferrytyny, który uznaje się za bardzo niepokojący to 800 do 3000 µg/l. Warto skonsultować go z lekarzem.
Jak podnieść ferrytynę naturalnie? Warto zacząć od zmian w stylu życia i zwrócenia uwagi na zawartość żelaza (oraz składników zwiększających jego przyswajalność) w codziennych posiłkach.
Żelazo w diecie występuje w dwóch formach: hemowej i niehemowej, które różnią się stopniem przyswajalności. Żelazo hemowe, obecne w produktach odzwierzęcych, jest lepiej wchłaniane przez organizm – jego biodostępność wynosi około 15-35%. Wynika to z faktu, że występuje w postaci dwuwartościowej (Fe2+), czyli formie, która może być bezpośrednio wchłaniana w jelitach, bez konieczności redukcji.
Z kolei żelazo niehemowe, pochodzące głównie z produktów roślinnych, występuje w formie trójwartościowej (Fe3+), która przed wchłonięciem musi zostać zredukowana do Fe2+. To sprawia, że jego przyswajalność jest znacznie niższa i wynosi około 1-10%. Dodatkowo na jego wchłanianie wpływają inne składniki obecne w produktach roślinnych, w tym związki ograniczające przyswajanie, takie jak fityniany.
Co jeść przy niskiej ferrytynie? Warto pamiętać nie tylko o produktach bogatych w żelazo, ale i składniki, które mają korzystny wpływ na jego przyswajalność. Jednym z kluczowych jest witamina C, zwiększająca wchłanianie żelaza niehemowego ze względu na zdolność do redukcji żelaza (III) do żelaza (II), czyli jego przyswajalnej formy. Dobrym źródłem tej witaminy są m.in. owoce jagodowe i cytrusowe, rokitnik, owoce dzikiej róży, kalarepa, papryka, pietruszka czy kalafior.
Przy niskiej ferrytynie warto zwrócić uwagę również na ocet jabłkowy i zakwas z buraków. Pierwszy z wymienionych stanowi źródło kwasu mlekowego, który ma korzystny wpływ na mikrobiotę jelitową, wspomaga procesy trawienne i gospodarkę żelazem. Może być pomocny także przy zakażeniu bakterią H.pylori, które zaburza gospodarkę żelazem.
Kwas mlekowy poprawiający biodostępność żelaza znajduje się również w zakwasie z buraka. Ponadto jest to produkt, który dostarcza innego składnika ważnego w procesie krwiotwórczym – folianów (są one szczególnie ważne w okresie starania się o dziecko i ciąży ze względu na profilaktykę wad wrodzonych).
Niektóre codzienne nawyki żywieniowe mogą ograniczać wchłanianie żelaza (nawet jeśli jego ilość w diecie jest wystarczająca). Warto znać najczęstsze błędy dietetyczne, które mogą przyczyniać się do niedoborów tego pierwiastka.
Świadomość tych czynników pozwala lepiej komponować posiłki i zwiększyć biodostępność żelaza w codziennej diecie. Nawet niewielkie zmiany mogą znacząco poprawić jego wchłanianie i wspierać utrzymanie prawidłowego poziomu ferrytyny.
Mówi się, że spożywanie zakwasu z buraków, może pomóc w podniesieniu poziomu ferrytyny. Co mówią na ten temat badania?
Zakwas z buraków powstaje na drodze fermentacji mlekowej. Badania naukowe pokazują, że fermentowane warzywa wpływają korzystnie na biodostępność żelaza niehemowego z posiłków roślinnych (w tym tych, które zawierają duże ilości fitynianów). Badacze podają kilka wyjaśnień takiego zjawiska: obecność kwasu mlekowego w fermentowanych produktach, zwiększoną rozpuszczalność żelaza i zmniejszoną zawartość fitynianów [1].
Ponadto badania pokazują, że składniki zawarte w burakach mają korzystny wpływ na skład i aktywność mikrobioty jelitowej. Sprzyjają rozwojowi gatunków rodzaju Bifidobacterium i zwiększają produkcję metabolitów (np. krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych), co może mieć korzystny wpływ na stan jelit, a tym samym wchłanianie żelaza w przewodzie pokarmowym [2].
Niska ferrytyna – co jeść? Poznaj produkty Olini, które pomogą Ci zadbać o prawidłową gospodarkę żelaza.
Niska ferrytyna nie zawsze oznacza, że potrzebne jest leczenie farmakologiczne, ale są sytuacje, w których sama dieta przestaje być wystarczająca. Dotyczy to zwłaszcza przypadków, gdy mimo zmian żywieniowych poziom ferrytyny nadal spada lub pojawiają się nasilone objawy niedoboru żelaza (m.in. ciągłe osłabienie, bladość skóry, problemy z koncentracją, bóle i zawroty głowy, nadmiernie wypadające włosy).
Jeśli poziom ferrytyny nie ulega zwiększeniu pomimo zmian w diecie i suplementacji, może oznaczać to, że potrzebna jest dokładniejsza diagnostyka (np. w kierunku celiakii, nieswoistych chorób zapalnych jelit).
Poniżej znajdziesz odpowiedzi na najczęstsze pytania o ferrytynę.
Czasami zmiany w diecie i suplementacja wystarczą do podniesienia poziomu ferrytyny, ale w niektórych przypadkach konieczne jest wprowadzenie również innych metod i pogłębionej diagnostyki. Warto skonsultować tę kwestię z lekarzem.
Wzrost poziomu ferrytyny to dość długotrwały proces, a jego efekty można ocenić po mniej więcej trzech miesiącach od wprowadzenia zmian.
Niska ferrytyna oznacza wyczerpanie zapasów żelaza w organizmie i jest często pierwszym etapem prowadzącym do anemii. Z kolei anemia występuje, gdy poziom hemoglobiny spadnie poniżej normy. Możesz mieć niską ferrytynę przy prawidłowej hemoglobinie.
Tak, nadmierne wypadanie włosów i pogorszenie ich kondycji to jeden z objawów niskiej ferrytyny. Wynika to z tego, że wyczerpane zapasy żelaza przekładają się na gorszy transport tlenu do macierzy włosa. W konsekwencji dochodzi do znacznego spowolnienia lub zahamowania wzrostu włosa, jego osłabienia, łamliwości i wypadania.
