Objawy niedoboru żelaza: jak je rozpoznać i co oznaczają

Najczęstsze objawy niedoboru żelaza

Niektóre dolegliwości wynikające z niedoboru żelaza są dosyć charakterystyczne, a na właściwy trop możemy wpaść zwłaszcza wtedy, gdy występują równocześnie z innymi. O czym mowa, gdy rozpoczyna się brak żelaza?

Objawy to głównie:

Ciągłe zmęczenie i osłabienie organizmu

Odczuwanie ciągłego przemęczenia i osłabienia, mimo wysypiania się i odpoczynku, może wynikać z niedoboru żelaza. Ten słynny „niechcemisizm” również może mieć w nim swoje korzenie — zwyczajnie brakuje nam sił i energii na przeróżne aktywności i działania.

Bladość skóry i błon śluzowych

Gdy występuje niedobór żelaza, objawy często obejmują bladość. Mniejsza ilość hemoglobiny sprawia, że nasze błony śluzowe i skóra stają się jaśniejsze, są słabiej ukrwione.

Problemy z koncentracją i pamięcią

Niewystarczająco dotleniony mózg gorzej funkcjonuje, możemy odczuwać to jako zaburzenia funkcji poznawczych, takich jak koncentracja i pamięć.

Wypadanie włosów i łamliwość paznokci

Boisz się czasem spoglądać na swoją szczotkę do włosów, widząc tam całe ich garści? Łamią Ci się paznokcie? To również sygnał, że w Twoim organizmie może brakować żelaza.

Kołatanie serca i duszności

Ponieważ niedobór żelaza jest związany z pogorszeniem parametrów czerwonokrwinkowych, które odpowiadają za dotlenienie wszystkich tkanek i komórek, możesz odczuwać również kołatania serca czy duszności. To objaw, który potrafi naprawdę zaniepokoić i skłonić do wizyty u lekarza.

Nietypowe objawy: spaczone łaknienie, gładki język, zespół niespokojnych nóg

Objawy niedoboru żelaza mogą być także całkiem nietypowe:

• gładka powierzchnia języka spowodowana atroficznym zapaleniem języka,
• zaburzenia smaku,
• białka oczu o niebieskawym zabarwieniu, spowodowane zaburzoną przez brak żelaza syntezą kolagenu,
• apetyt na „dziwne” rzeczy, takie jak kreda, ziemia,
• zespół niespokojnych nóg,
• zaburzenia libido,
• koilonychia, czyli paznokcie w kształcie łyżeczki.

Anemia z niedoboru żelaza

Czym różni się anemia od niedoboru żelaza?

• Anemia to zbyt niskie stężenie hemoglobiny i czerwonych krwinek, które może wynikać z powodu niedoboru żelaza, ale także z niedoboru witamin B, m.in witaminy B12.

Natomiast nie zawsze niedobór żelaza od razu staje się anemią. Jeśli zaczniesz leczyć przyczynę i suplementować żelazo, do anemii może wcale nie dojść.

Objawy anemii i ich nasilenie

Objawy anemii przypominają oczywiście te, które wynikają z niedoboru żelaza, chociaż mogą być silniejsze. To:

• zawroty głowy,
• bóle głowy,
• szybka męczliwość,
• bladość,
• apatia,
• kołatania serca,
• duszności,
• zimne dłonie i stopy,
• senność,
• skłonność do powstawania siniaków,
• drażliwość,
• zaburzenia nastroju,
• podłużne bruzdy w paznokciach,
• wypadające włosy,
• słabe paznokcie,
• zaburzenia funkcji poznawczych.

Długotrwały niedobór żelaza a ryzyko anemii

Powodem anemii może być:

• niedobór żelaza,
• niedobór witaminy B12 i / lub B9.

W przypadku anemii z niedoboru żelaza ryzyko jest największe wtedy, gdy jego niedostatecznie wysoki poziom jest długotrwały. Nasz organizm najpierw zużywa wszystkie zapasy żelaza, a później nie ma już z czego korzystać, więc pogarszają się parametry czerwonokrwinkowe.

Diagnostyka niedoboru żelaza

Żelazo możesz zbadać w prosty sposób z krwi, w laboratorium diagnostycznym.

Badanie poziomu ferrytyny i jego znaczenie

Jednym z najważniejszych wskaźników niedoboru żelaza jest badanie poziomu ferrytyny we krwi.

• Ferrytyna – wskazuje na stan zapasów żelaza w naszym organizmie. Jest to białko magazynujące żelazo i jej niski poziom oznacza, że zapasy są na wyczerpaniu. Zbyt wysoki poziom ferrytyny wskazuje na toczące się stany zapalne, hemochromatozę lub nawet nowotwory, ponieważ równocześnie jest to białko ostrej fazy, podobnie jak crp.

Transferyna, TIBC i inne wskaźniki laboratoryjne

• Transferyna – białko, które transportuje żelazo do różnych tkanek, ale przede wszystkim do szpiku, gdzie zachodzi proces erytropoezy. Gdy jej stężenie jest podwyższone, może to oznaczać problem z niedoborem żelaza. Zbyt niski jej poziom również nie jest dobrą wiadomością i może oznaczać problemy z wątrobą, zaburzeniami metabolicznymi i innymi dolegliwościami.
• TIBC – określa całkowitą zdolność do wiązania żelaza, czyli maksymalną ilość jonów Fe3+, która może wysycić białko transferynę. W ten sposób jest to również pośrednia miara stężenia tego białka we krwi. Badanie wskazuje w jakim stanie jest gospodarka żelaza. Przy niedoborach żelaza zwykle ten wskaźnik jest podwyższony.
• Żelazo – wskaźnik, który pokazuje aktualną ilość żelaza we krwi. Warto jednak wykonać badanie wraz z innymi parametrami, takimi jak ferrytyna, ponieważ dobowa ilość żelaza we krwi może się naturalnie zmieniać. Zarówno zbyt wysoki, jak i niski poziom żelaza nie jest korzystny.
• HGB, czyli hemoglobina – we krwi poniżej 12 g/dl u kobiet i poniżej 13 g/dl u mężczyzn oznacza niedokrwistość.
• MCV –v czyli wielkość czerwonych krwinek. Przy przebiegu anemii z niedoboru żelaza są one najczęściej małe, więc wskaźnik ma niską wartość. Jeśli jednak wartość ta jest powyżej normy, krwinki są za duże i najczęściej wiąże się to z anemią z powodu niedoborów witaminy B12 i /lub B9. Jeśli MCV jest w normie, a mimo to RBC i HGB są obniżone, anemia może wynikać z występowania chorób przewlekłych, krwotoków i innych problemów.

HGB oraz MCV to wskaźniki, które sprawdzisz wykonując klasyczne badanie morfologii krwi. Pamiętaj, że wyniki badań zawsze należy skonsultować z lekarzem — artykuł nie stanowi porady medycznej.

Jak rozpoznać utajony niedobór żelaza?

Utajony niedobór żelaza może zostać rozpoznany wtedy, gdy:

• Wskaźniki czerwonokrwinkowe są jeszcze w normie,
• odczuwasz mimo wszystko delikatne objawy sugerujące niedobór żelaza,
• ferrytyna jest niska lub bardzo niska, co oznacza, że zapasy żelaza są na wyczerpaniu, a widoczna w wynikach krwi anemia może być kwestią czasu.

Przyczyny niedoboru żelaza

Braki żelaza w organizmie mogą wynikać z wielu przyczyn.

Obfite miesiączki i utraty krwi

Duża utrata krwi obniża zarówno parametry czerwonokrwinkowe, jak i te opisujące poziom żelaza. Jakie to mogą być sytuacje?

• Krwawienia z przewodu pokarmowego,
• powikłany, trudny poród,
• obfita miesiączka.

Zaburzenia wchłaniania żelaza z przewodu pokarmowego

Niektóre choroby mogą utrudniać przyswajanie żelaza z pokarmu. Będą to:

• choroba Leśniowskiego-Crohna,
• celiakia,
• zakażenie Helicobacter pylori w żołądku,
• zapalenia żołądka,
• pasożyty,
• RZS,
• nowotwory,
• niewydolność nerek,
• częste biegunki.

Dieta uboga w żelazo i obecność fitynianów

Był czas, gdy niemal codziennie jadłam na śniadanie owsiankę, równocześnie borykając się z problemem niedoboru żelaza. Nie wiedziałam wtedy, że w ten sposób trudniej mi jest odbudować zapas tego pierwiastka w organizmie.

Powodem niedoboru żelaza może być uboga w ten pierwiastek dieta. Czasem mimo dostarczania względnie odpowiedniej ilości żelaza, zakłócamy jego wchłanianie spożywaniem większej ilości produktów bogatych w:

• wapń, czyli np. nabiał,
• fityniany, które znajdziemy w owsiance, płatkach zbożowych,
• garbniki występujące w kawie i herbacie.

Leki zmniejszające wchłanianie żelaza

Niektóre leki upośledzają mechanizm wchłaniania żelaza w jelitach. Są to m.in:

• inhibitory pompy protonowej,
• leki zobojętniające odczyn kwasu żołądkowego,
• antybiotyki,
• tyroksyna,
• leki na chorobę Parkinsona,
• niektóre niesteroidowe leki przeciwzapalne,
• suplementy z wapniem, cynkiem i magnezem.

Skutki zdrowotne niedoboru żelaza

Niski poziom żelaza? Objawy mogą być nie tylko dokuczliwe, ale pojawić się mogą również poważne konsekwencje dla naszego zdrowia, zwłaszcza, gdy niedobór jest długotrwały.

Zaburzenia neurologiczne i psychiczne: drażliwość, depresja, zaburzenia snu

Niedobór żelaza – objawy psychiczne:

• rozdrażnienie,
• przygnębienie,
• lęki,
• depresyjne myśli,
• wahania nastroju,
• depresja,
• problemy ze snem,
• chęć przesypiania całego dnia.

Zauważmy, że takie problemy mogą skutecznie utrudniać normalne funkcjonowanie.

Pogorszenie jakości życia i wydolności fizycznej

Niedobór żelaza a objawy neurologiczne to nie wszystko. Dochodzą do tego problemy z podejmowaniem aktywności fizycznych: nic nam się nie chce, a jak już próbujemy, okazuje się, że niesamowicie szybko się męczymy.

Nasz organizm nie jest w stanie się dotlenić podczas wzmożonego wysiłku, nawet, jeśli ten jest niewielki. Wiąże się to ze zbyt niskim poziomem hemoglobiny transportującej tlen. Jakość życia spada. 

Konsekwencje przewlekłego niedoboru żelaza

Przewlekły niedobór żelaza jest związany z ryzykiem:

• wystąpienia anemii,
• odczuwania dokuczliwych objawów, które wymieniłam wyżej,
• pogorszenia odporności,
• obniżenia wydolności fizycznej,
• wystąpienia zaburzeń depresyjnych i gorszego samopoczucia psychicznego.

Sposoby na niedobór żelaza

Poziom żelaza można podnieść stosując suplementy z żelazem lub leki, przepisane na receptę przez lekarza. Zazwyczaj w tych drugich znajdziemy po prostu większe stężenie tego pierwiastka. 

Suplementacja żelaza: formy, dawkowanie, skuteczność

Najczęściej możemy spotkać żelazo w formie:

• tabletek,
• płynnej.

Tabletki z żelazem zapisane przez lekarza przeważnie bogate są w wysokie dawki tego pierwiastka. Zdarza się, że niektóre osoby zgłaszają problemy i efekty uboczne podczas suplementacji, takie jak zaparcia czy mdłości. Żelazo w formie płynnej może być odpowiedzią na te problemy i złagodzić skutki uboczne – jednak o tym musi zadecydować lekarz i warto pamiętać, że nie u każdego skutki uboczne zostaną całkowicie wyeliminowane.

Żelazo bez recepty, czyli suplementy diety, zazwyczaj są słabsze, mają mniejszą zawartość żelaza i wolniej je podnoszą, ale za to skutki uboczne również mogą być zredukowane. Bardzo ważne jest też to, z czym przyjmujemy żelazo: powinniśmy unikać równoczesnego przyjmowania produktów hamujących jego wchłanianie.

Dieta bogata w żelazo: produkty zalecane i przeciwwskazane

Warto starać się podnieść poziom żelaza dietą. Produkty bogate w żelazo to:

• wątróbka,
• wołowina (mięso czerwone),
• pestki dyni,
• jarmuż,
• szpinak,
• suszone owoce,
• małże,
• gorzka czekolada (kakao).

Natomiast produkty przeciwwskazane, hamujące wchłanianie żelaza, to:

• nabiał,
• kawa,
• herbata,
• otręby,
• płatki owsiane

Rola witaminy C i fermentacji w poprawie wchłaniania żelaza

Żelazo występuje w formie jonów trójwartościowych i dwuwartościowych. Te pierwsze przyswajają się słabiej, ale witamina C redukuje je do jonów Fe2+, usprawniając ich wchłanianie. Z tego powodu w diecie powinny znajdować się nie tylko produkty bogate w żelazo, ale również w kwas askorbinowy. 

Produkty fermentowane również ułatwiają wchłanianie żelaza:

• rozluźniają pokarm,
• niektóre, jak np. domowa kiszona kapusta i ogórki są źródłem witaminy C,
• przyczyniają się do rozpadu tanin i fitynianów, które utrudniają wchłanianie żelaza,
• obniżają pH, dzięki czemu redukcja jonów Fe3+ do Fe2+ jest łatwiejsza,
• pozytywnie wpływają na mikrofiobtę jelitową.

Jak zapobiegać niedoborowi żelaza?

Przede wszystkim warto poszukać przyczyny i sprawdzić, czy jej wyeliminowanie jest możliwe. 

Monitorowanie poziomu żelaza u osób z grup ryzyka

Osoby z tendencją do przewlekłych niedoborów żelaza powinny systematycznie kontrolować jego poziom, zapas i sprawdzać, czy morfologia krwi utrzymuje się w normie. Najlepiej robić to pod opieką lekarza, który zleci badania i poinformuje co jaki czas sprawdzać poziom tego pierwiastka. 

Wzbogacanie diety i stylu życia

• Spójrz na swoją dietę i upewnij się, że jest dobrze urozmaicona i spożywasz odpowiednią ilość żywności bogatej w żelazo.
• Dodawaj produkty fermentowane, zadbaj o podaż witaminy C.
• Zrezygnuj z alkoholu i papierosów.
• Przyjrzyj się, czy często pijesz kawę i gorzką herbatę?

Kiedy skonsultować się z lekarzem?

Niskie żelazo daje charakterystyczne i mniej typowe objawy.

• Jeśli odczuwasz któreś z tych, wymienionych w artykule, warto skonsultować się z lekarzem – mogą być objawem niedoboru żelaza lub innych problemów, np. hormonalnych.
• Kolejna sytuacja to ta, kiedy profilaktycznie sama / sam sprawdzisz poziom ferrytyny i innych wskaźników żelaza i zauważysz, że odbiegają od normy. Podobnie, gdy wykonasz badanie morfologii krwi i widzisz nieprawidłowości – to czas, kiedy warto umówić wizytę lekarską.